Muziek en Nederlands - www.MuzNed.nl

Welkom op de website van Stefan Terpstra, docent Muziek en Nederlands op SG De Dijk in Medemblik.

Ezelsbruggetjes, Geen categorie, Nederlands, Werkwoordspelling

Achtergrond ’t ex-kofschip.

Klankwet: stemhebbend of stemloos1

Het ”t kofschip-ezelsbruggetje’ is eigenlijk een korte weergave van een klankwet in het Nederlands. De klanken t, f, k, s, ch en p zijn ‘stemloze klanken’. Dat wil zeggen dat je je stembanden er niet voor gebruikt. Na zo’n stemloze klank volgt ook een uitgang die begint met een stemloze klank, zoals -te.

De andere klanken, a, e, i, o, u, y, ij, en b, d, g, l, m, n, r, v, w, z, zijn ‘stemhebbende klanken’; deze klanken maak je met trillende stembanden. Na een stemhebbende klank volgt ook een uitgang die begint met een stemhebbende klank, zoals -de.

Dus: bij stemloze klanken ‘doen de stembanden niet mee’: het geluid wordt uitsluitend ‘hogerop’ gemaakt. Bij stemhebbende klanken maken je stembanden geluid; aan je keel kun je voelen of ze trillen.

Stemhebbende slotklank: -d in de verleden en voltooide tijd

De stammen van de volgende werkwoorden eindigen op een stemhebbende klank (b, d, g, l, m, n, r, v, w, z en alle klinkers) die niet in ’t kofschip zit, en krijgen dus een d in de uitgang:

  • krabben – krabde – gekrabd
  • branden – brandde – gebrand
  • leggen – legde – gelegd
  • bedoelen – bedoelde – bedoeld
  • dromen – droomde – gedroomd
  • menen – meende – gemeend
  • voeren – voerde – gevoerd
  • leven – leefde – geleefd (ga uit van de v-klank in leven)
  • bouwen – bouwde – gebouwd
  • suizen – suisde – gesuisd (ga uit van de z-klank in suizen)
  • fonduen – fondude – gefonduud
  • hockeyen – hockeyde – gehockeyd
  • kanoën – kanode – gekanood
  • sleeën – sleede – gesleed
  • vloeien – vloeide – gevloeid

Stemloze slotklank: -t in de verleden en voltooide tijd

De stammen van de volgende werkwoorden eindigen op een stemloze klank (t, k, f, s, ch en p) die in ’t kofschip zit, en krijgen dus een t in de uitgang:

  • zetten – zette – gezet
  • likken – likte – gelikt
  • puffen – pufte – gepuft
  • klussen – kluste – geklust
  • juichen – juichte – gejuicht
  • gapen – gaapte – gegaapt

Lastige gevallen: leven en suizen

Lastige gevallen zijn leefde – geleefd en suisde – gesuisd. Je ziet in deze vormen de f en s staan, waarna je een t verwacht. Maar je moet voor de juiste uitgang kijken naar de klank/letter in het hele werkwoord; dat zijn bij leven en suizen de v en z, waarna de d moet volgen.

Kofschiptaxietje

Het aantal stemloze medeklinkers is beperkt: ch, f, k, p, s en t. Daarom kon hiervan eenvoudig het ezelsbruggetje ’t kofschip gevormd worden. Moderne varianten als kofschiptaxietje en xtc-koffieshopje bevatten ook de letter c  (gemontignact), de j (in de combinaties sj en tsjgeroetsjt) en de x (gefaxt). In feite zijn die nieuwe ezelsbruggetjes overbodig, want de c is een k-klank, en de (t)sj en x een s-klank. Als extra hulpmiddel kunnen ze echter nuttig zijn.

Please follow and like us:
  1. https://onzetaal.nl/taaladvies/t-kofschip

Reageren is niet mogelijk

Thema door Anders Norén